Kürt Edebiyatında sözlü edebiyatın ayrı bir yeri vardır. Klamlar ,stranlar,çiroklar sözlü edebiyatın temel taşlarını oluşturur. Hiç şüphesiz, çağlar boyunca kendisini sözlü olarak devam ettiren Kürt dilinin en büyük icracıları da dengbéjlerdir. Dengbéj kelimesi Kürtçede deng ve béj kelimelerinin birleşiminden oluşmuştur. Deng kelimesi Kürtçede ses, Béj kelimesi de sese biçim veren, söyleyen, sesi icra eden demektir. Modern Kürt Edebiyatının ilk örneklerini veren, yazılı Kürt Edebiyatının gelişmesine önderlik eden Mehmed Uzun, dilin gelişiminde dengbéjlerin katkısının küçümsenmeyecek kadar büyük olduğunu belirtir ve şöyle der:

-Dengbéj; insana, insanlığa bir dil; kimlik, tarih, benlik, bellek veren ses, nefes insanı, insanlığı, insani anlatıyı, çağlar boyu, zamanlar boyu, kesintisiz bir çağlayan haline getiren kaynak.

…

Dengbéjlerin söylediği Kürt stranları incelendiğinde, işlenen temalar oldukça geniş bir yelpazede seyreder. Aşk, kahramanlık, acı, ayrılık, sürgün, ölüm gibi birçok tema işlenir. Ama ilginçtir ki; aşkı konu alan hemen her stranda memelerden söz edilir. Kürt folklorunda erotik edebiyatın temeli, içinde meme bahsi geçen bu stranlardan (sîng, memik, pésîr, çîçik) meydana gelir. Ama Kürt folklorunda memeler; Endüstrileşmiş anlamından yoksun, pornografik yaratılardan uzak edebi bir değer olarak işlenir. Araştırmacı-Yazar Rohat Alakom Núdem dergisinin 1992 tarihli 4.sayısında bu konuyu Kürt stranlarında Erotik Bir Bölge: Memeler adıyla kapsamlı olarak işlemiştir. Rohat Alakom Kürt destanlarında memeler bahsi geçen stranlardan bir kaç örnek vermiştir. Mesela Derwéşé Evdî­­’de ezidi bir genç olan Derwéşé Evdî ile Müslüman Adúle’nin aşkını anlatan stranda; Adúle sevgilisine memelerini bir armağan olarak sunar:

Derwéşé Evdî bihate
li biniya mala bavemin Adúle dawestiya
tasék ava cemidi jımin bıxwesta
Mıne coté memike xwe zer bıda desta

sevgilim Derwéşé Evdî gelip
benim baba evimde dursaydı,
benden soğuk bir tas su isteseydi
bende sarı memelerimin çiftini içine koyup
sunardım gönlümün azizine…

İkinci bir örnek ise; Nizamettin Arıç’ın sesinden aşina olduğumuz ünlü Ahmedo Ronî stranından:

Ehmedo Ronî heyran navê min Besna ye
Kuro gedê navê min Besna ye
Li tilî pêçê minê ar morî werçî maye
Li sing û berê min evdala Xwedê
Ji te re kûşk û seray werçî ma ye
Li berê qeranê pezê xwe ser de ker ke
Min ê hemdê xwe ji te re destûr da ye

Ahmedom, ışığım, adım Besna’dır benim
Ellerim, parmaklarım ince narindir,
ben zavallının göğsü köşk ve saray gibi
çevir şimdi sürünü de sal üstüne, yuvarlan
bile isteye izin verdim sana

Aynı erotik öğeyi yüzyıllarca anayurtlarından uzak kalmış olan Orta Anadolu Kürtlerinin (Kurden Anatoliyaya Navin)stranlarında da görmek mümkün. Bunlardan birkaç örnek verirsek; Mesela; Gördoğlu(Zincirlikuyu) köyüne ait olan ünlü anonim Bérti stranında şu dizeler vardır:



De min go meke meke lawko meke
Pezê xwe wûni li ser sîngê min mexel ke
Cotê memik zozikê min were teve hev ke

Gel etme dedim civanım, gel etme
sürünü getir göğsümün üzerine
gel! Gel de iki memem kat birbirine
 
Bu stranda kız sevdiğine memelerini bir armağan olarak sunmanın yanında, hiç kimseyle paylaşılmamış, kendisi için değerli olan bir şeyi de saklı bir mahzen olarak sunar. Her ne kadar memeler erotizmi çağrıştıran öğeler sayılsa da,Kürt stranlarında tüm bu seksüelliğini yitirir,sadakati,aşkı,bağlılığı betimler..


Orta Anadolu Kürtlerinin unutulmaya yüz tutan stranlarını, klamlarını derleyip yeniden yorumlayan modern dengbéj Serbılınd Kanat’ın sesinden severek dinlediğimiz ünlü Gùl Heyeta stranında da şu dizeler yer alır:

Gulamin lı ser bire
mın dest avité koka pésire
helké jı dest gule da keté bire

Kuyu başında bekliyordu Gülüm
el attım memesinin tomurcuğuna
ellerinin arasından sıyrılı verdi kova
düştü kuyuya…

Karacadağ (Xelikan)  kasabasına ait şu iki stranda da aynı öğenin kullandığı görülür:

Sîngê gewrê

Qamişa xetir nawe
Singê gewrê şa nawe
Xavo sibe ranake
Virda huda bacnake

hatırına kıyıp
sevmez bembeyaz göğüslerini
seher uykularından uyandırmaz
oradan buradan öpmez

Bilûrban

Te kir te kir şivano te kir
sîngê xweyî gewrî kal ber te vekir
Çi şivan bûyi lo te heqnekir
çûyî dûkana qala min kir

Ne eyledin çobanım, ne eyledin
bembeyaz göğsümü açmıştım sana
sen ne çobansın lo beceriksiz çıktın
üstüne üstlük gidip dükkânlarda benden bahsettin

Çağlar boyunca hayvancılıkla uğraşan, göçebe bir yaşam süren Orta Anadolu Kürtlerinin klam ve stranlarında; şivan(çoban),sürü motifleri de çokça işlenir(bu ayrı bir araştırma konusudur).Şivan aşk olunan, sevilen, saygı duyulan önemli bir öğedir. Şivanın bazen kendisi, bazen kavalı, bazen keçesi, bazen köpeği, koyunu bile anlatılır. Şivan aşktır, kavuşulması imkansız sevgilidir, yürektir, delaldir. Orta Anadolu Kürtlerinin folklorunda Klamén Şivan diye uzun uzun seriler halinde klamlar vardır. Klamén Şivan serisinin bir yerinde Ağa kızı âşık olduğu Şivan’a şöyle seslenir:

 Şivano

Lê lê de min go komê şivanê li neqew ê
An anê di dorre çerx diwime mîna kewê
De min go heta ku yalan dûne xweş digerim
Ji te bîttir kesê di nav memikê xweyî gewrê
ser de nakime xewê
De here loy loy lo şivano canê ablê biçûk qurbano

dedim çobanın sürüsü karşıdadır
Ben etrafında bir keklik olmuşum, dolaşırım
sözüm olsun
ki bu yalancı dünyada sağ kalırsam
çobanım, senden başkasını
 o bembeyaz göğüslerimde uyutmayacağım…

Ağa kızı sevgilisi Şivan’a olan sadakatini, sevgisini, bağlılığını ondan başkasını göğüslerinde uyutmamakla ifade eder. Bu klamda memeler sadakatin, bağlılığın sembolü olarak da işlenir. Bu klamları biraz daha ilginç kalan şey: bu klamların kadınların ağzından söylenmesidir. Bilinir ki doğu toplumlarındaki kadın hep geride durur. Kadının bırakın şarkı söylemesi toplum içinde konuşması bile iyi karşılanmaz, ayıp sayılır. Ve halen bu olumsuz tepki bugün bile toplum içinde hüküm sürmektedir. Düşünün yüzyıllar önce söylenilmiş bu stran ve klamlarda kadın oldukça özgürdür. Sevdiği insana duygularını ifade ederken erotik bir bölge sayılan memelerini klamında, stranında konu eder.

 Dengbéj; kalem ustası kılam ustası

(devam edecek)
                                                  Sinan Şahin  02.10.2009